JA TO WIEM?

Archive for July, 2008

Thursday, July 24th, 2008

GDZIE TOPNIEJĄ GÓRY LODOWE?

Góry lodowe stopniowo topnieją w miarę oddalania się od kręgu polarnego. Czas trwania tego pro­cesu zależy od rozmiarów góry i od temperatury morza.

Topniejące góry lodowe obserwo­wano bardzo blisko mórz tropikal­nych. W 1935 r. odnotowano ark-tyczną górę lodową na 28,5 °N na północnym Atlantyku. W 1894 r. widziano ze statku górę lodo­wą na Atlantyku na 26,5 °S.

Góry lodowe dryfujące po­za kręgiem polarnym topnieją pod wpływem słońca i cieplejszej wody. Ulegają następnie erozji pod wpływem fal i desz­czu. Góra lodowa może roz­paść się na dwie części, a na skutek wynikłego stąd zakłóce­nia równowagi może się także przewrócić. Gdy góra lodowa roztapia się, kamienie narzuto­we z jej powierzchni opadają na dno oceanu.

Zimne prądy oceaniczne unoszą czasem góry lodowe da­leko od miejsca ich powstania. Gdy zimny Prąd Labradorski dociera na południe dalej niż zazwyczaj, przenosi arktyczne góry lodowe na ruchliwe szlaki szczeliny morskie Północnego Atlantyku.

Thursday, July 24th, 2008

GDZIE NATRAFIONO NA SZCZELINY W LODOWCACH?

Szczeliny są to pęknięcia lodow­ców lub górnej warstwy lądolo-dów. Bywają one najczęściej dość wąskie, lecz niezwykle głębokie i niebezpieczne, zwłaszcza gdy są ukryte pod cienką warstwą za­marzniętego śniegu.

Wielkie masy lodowców górs­kich i górne warstwy lądolodów przesuwają się powoli w dół. Warstwy powierzchniowe są je­dnak twarde i kruche. Różne części lodowca przesuwają się też z różną prędkością: powierz­chnia porusza się prędzej niż warstwa denna, środkowa część powierzchni lodowca zsuwa się natomiast prędzej niż boczna.

W wyniku różnic szybkości powstają napięcia w lodowcu i powoduje to pęknięcia w wars­twie powierzchniowej.

Gdy lodowiec zakręca w do­linach górskich lub pokonuje wzniesienie, czy też zmienia szybkość z innych powodów, pod wpływem naporu kształtują się progi i szczeliny.

Na czele lodowca górskiego powstaje szczególnie głęboka szczelina zwana Bergschrund. Pojawia się ona, gdy lodowiec odrywa się od wiecznego śniegu na pochyłości stoku górskiego.

Thursday, July 24th, 2008

GDZIE ODKRYTO NAJWIĘKSZE GÓRY LODOWE?

Największą powierzchnię mają płyty lodowe powstające w Antar­ktyce. Największa, jaką w ogóle widziano, miała 31000 km² pow. (więcej niż Belgia). Naj­wyższe góry lodowe odrywają się od lodowców Grenlandii. Najwyższa, jaką widziano, wy­stawała 167 m ponad powierz­chnię wody.

Górę o największej powierzch­ni zaobserwowano na połu­dniowym Oceanie Spokojnym w 1956 r. Najpotężniejsze góry

lodowe na tym terenie oderwały się od lodowca szelfowego Ros­sa. Tam, na Antarktydzie, szelf sięgający do morza pokrywa po­wierzchnię równą Francji. Jego klify wznoszą się nad morzem na wysokość 50 m. Wzdłuż jego czoła, którego długość wynosi 650 km, lodowiec pęka i jego bryły odłamują się schodząc w morze (cielenie się lodowca). Olbrzymie góry lodowe uwal­niają się i płyną w kierunku północnym na Ocean Spokojny.

Bardzo wielkie arktyczne góry lodowe są szczególnie nie­bezpieczne, gdyż % lodowca znajduje się pod powierzchnią morza.

Thursday, July 24th, 2008

GDZIE WYSTĘPUJE ZMARZLINA STAŁA?

Zmarzlina (wieczna marzłoć) to ziemia stale zamarznięta. Odkry­to ją pod powierzchnią lodowców i wiecznych śniegów, a także do­koła Oceanu Arktycznego, gdzie śniegi latem topnieją, ziemia od-marza jednak zaledwie na niewie­le centymetrów w głąb.

Zmarzlina pokrywa całą powie­rzchnię Antarktydy. W Arktyce zmarzlina jest najpłytsza w po­bliżu wybrzeży, głębiej zaś sięga w centrum lądu, gdzie tempera­tura jest niższa. Zmarzlinę się­gającą 1370 m w głąb ziemi odkryto na Syberii.

Latem, gdy śnieg topnieje i powierzchnia ziemi odmarza, woda nie może przeniknąć do głębszych jej warstw. Cała po­wierzchnia zamienia się w teren bagienny.

Bardzo trudno budować na terenie zmarzliny. Ogrzewane budynki muszą być izolowane od ziemi, gdyż w przeciwnym wypadku powodują odmarzanie gruntu i pogrążają się w błocie. Zmarzlina stanowi również wiel­ką przeszkodę w wydobywaniu ropy i kopalin. Może jednak przechowywać w całości dawno wymarłe zwierzęta, jak np. ma­muty.

Thursday, July 24th, 2008

GDZIE ZNAJDUJĄ SIĘ NAJWIĘKSZE OBSZARY POKRYTE LODEM?

Ponad 10% powierzchni lądów na świecie znajduje się pod po­krywą stałego lodu. Większa część lodowca kontynentalnego (87%) leży na Antarktydzie. W Arktyce znajduje się 12,5% lodowca (głównie w Grenlandii), pozostała część lodowców jest rozmieszczona na pozostałych kontynentach.

Prawie cała Antarktyka znaj­duje się pod pokrywą najwięk­szego lodowca kontynentalnego.

Jedynie nieliczne fragmenty wy­brzeża są od niego wolne. Po­wierzchnia lodowca wynosi 13600000 km². Najgrubsza zmierzona warstwa sięga 4776 m w głąb.

Biegun płn. znajduje się na oceanie, największy więc lodo­wiec kontynentalny leży na Grenlandii. Powłoka lodowa obejmuje tu pow. 1 700 000 km². W centralnej części jej grubość wynosi około 3000 m. Ogólna powierzchnia lodowca leżącego poza obszarami biegunów jest bardzo mała. Największy, na Is­landii, zajmuje obszar 8800 km².

Thursday, July 24th, 2008

GDZIE ZNAJDUJĄ SIĘ NAJDŁUŻSZE LODOWCE ŚWIATA?

Osiem spośród najdłuższych lo­dowców świata znajduje się na Antarktydzie. Najdłuższy to lo­dowiec Lamberta-Fischera (cał­kowita długość - 515 km).

Lodowiec Petermana w Gren­landii to największy lodowiec północnej hemisfery, sięgający 40 km w głąb od wybrzeża.

Największe lodowce powstają z pokrywy lodowej Antarktydy i Grenlandii. W Grenlandii znajduje się najprędzej posu­wający się lodowiec Quarayaq (z szybkością 20-24 m dzien­nie).

Okazałe lodowce odkryto również w innych częściach świata. Najdłuższy lodowiec w Himalajach to Siachen (o długości 76 km) w łańcuchu Karakorum. Również w Hi­malajach znajdują się lodowce Hispar i Biafo, tworzące pasaż o długości 122 km.

Do dwudziestu najdłuż­szych należą również lodowce z Północnej Ameryki (na Alas­ce), z Azji (w górach Pamiru), z Nowej Zelandii i Alp.

Thursday, July 24th, 2008

GDZIE PANUJE NAJWIĘKSZA SUSZA NA ZIEMI?

Fotografia ukazuje Pustynię Atacama (Solar del Sol) w pół­nocnym Chile, gdzie deszcz po raz pierwszy od 400 lat spadł w 1971 r.

Pustynia Atacama leży między Oceanem Spokojnym i Andami. Andy odgradzają ją od wscho­du. Podobnie jak inne gorące pustynie na świecie, Atacama leży w strefie tropikalnej, gdzie panuje podwyższone ciśnienie. Powietrze ma tu cyrkulację zstę­pującą, jest gorące i suche. Za­chmurzenie jest małe, słoneczne

dni są więc bardzo gorące, gwia­ździste noce zaś mogą być zimne.

Pustynia Atacama jest wy­jątkowo sucha, poziom opa­dów jest jednak bardzo niski na wszystkich obszarach pus­tynnych. Na Kair we wschod­niej części Sahary przypada przeciętnie w ciągu roku 28 mm. Na Bahrain na skraju Pustyni Arabskiej przypada 81 mm. Przeciętna ilość opa­dów w odniesieniu do pustyń bywa jednak myląca. Czasem na rok może przypaść kilka dni z ulewnymi deszczami i prawie nieustanna posucha w innym roku.

Nie wszystkie obszary pus­tynne na Ziemi mają gorący klimat. Wielkie obszary cent­ralnej Azji zostały odcięte przez góry od wszelkich nawie­wających deszcze wiatrów. Na pustyni Gobi np. panują wiel­kie chłody w zimie. Za Krę­giem Polarnym panuje również susza, mimo iż opady kumulu­ją się w postaci śniegu.